Khi học ngoại ngữ, khó nhất không phải nhớ từ mới mà là chấp nhận rằng thứ tiếng đó cắt thực tại theo đường khác. Có những khái niệm không có từ tương ứng, và ngược lại.
- Ngôn ngữ không chỉ đặt tên mà còn phân loại thực tại
- Tiếng Việt buộc nói rõ tuổi và quan hệ khi xưng hô
- Tiếng Anh buộc nói rõ số ít số nhiều và thì
- Dịch sát nghĩa thường mất phần này
Mỗi ngôn ngữ buộc bạn nói rõ điều gì
Điều thú vị không phải ngôn ngữ cho phép gì mà là nó bắt buộc gì. Nói tiếng Việt, bạn không thể gọi ai đó mà không quyết định họ là anh, chị, em, cô hay chú — tức phải xử lý quan hệ xã hội trước khi mở miệng. Nói tiếng Anh, bạn không thể nói về một sự việc mà không quyết định nó xảy ra khi nào, vì động từ buộc phải chia thì.
Bốn ví dụ về cách chia khác nhau
Cùng một thực tại, bốn cách cắt.
Điều này ảnh hưởng gì tới việc học
Khi gặp một từ không có nghĩa tương ứng trong tiếng Việt, đừng cố tìm bản dịch chính xác — hãy học nó qua tình huống dùng. Ví dụ từ commitment trong tiếng Anh dịch sang tiếng Việt tuỳ ngữ cảnh có thể là cam kết, gắn bó, trách nhiệm. Học một bản dịch cố định sẽ dùng sai; học qua ba bốn tình huống sẽ dùng đúng.
Sai lầm thường gặp
- Cố tìm bản dịch một-một cho mọi từ
- Dịch từng chữ khi nói, tạo ra câu người bản xứ không hiểu
- Nghĩ ngôn ngữ mình có từ mà tiếng khác không có nghĩa là phong phú hơn
Câu hỏi thường gặp
Ngôn ngữ có quyết định cách nghĩ không?
Có ảnh hưởng nhẹ nhưng không quyết định. Người nói tiếng không phân biệt xanh lá và xanh dương vẫn nhìn thấy hai màu, chỉ là gọi chung một tên.
Từ nào trong tiếng Việt khó dịch nhất?
Hệ thống xưng hô. Không thứ tiếng châu Âu nào có cách phân chia tương đương, nên bản dịch luôn mất thông tin về quan hệ.
Học nhiều thứ tiếng có làm mình nghĩ khác không?
Nhiều người đa ngữ kể rằng họ thấy mình hơi khác khi nói mỗi thứ tiếng. Điều này chưa có kết luận khoa học vững nhưng được nhắc tới rất nhất quán.