Bạn đọc một câu vào điện thoại, máy chấm 62 điểm. Đọc lại y như vậy, máy chấm 85. Đọc lần thứ ba ở phòng khác, còn 70. Nhiều người kết luận máy chấm phát âm vô dụng, số khác lại cố đọc đi đọc lại cho tới khi được điểm cao rồi yên tâm là mình phát âm chuẩn. Cả hai cách nghĩ đều bỏ lỡ giá trị thật của công cụ này. Máy chấm phát âm nghe được một số thứ rất tốt, bỏ sót một số thứ quan trọng, và điểm số của nó chịu ảnh hưởng của những yếu tố chẳng liên quan gì tới cái miệng của bạn. Biết rõ ranh giới đó thì công cụ trở thành người luyện tập kiên nhẫn nhất bạn có.
Máy chấm phát âm hoạt động thế nào
Không cần biết kỹ thuật sâu, chỉ cần hiểu hai cách chấm phổ biến, vì chúng cho ra những loại sai lệch khác nhau.
Cách thứ nhất: nghe ra chữ rồi so với câu mẫu
Máy dùng công nghệ nhận dạng giọng nói, giống như khi bạn đọc tin nhắn cho điện thoại gõ, để chuyển lời bạn thành chữ. Sau đó nó so chữ nghe được với câu mẫu. Từ nào khớp thì đúng, từ nào lệch thì sai. Cách này đơn giản và dễ hiểu, nhưng thô: máy có thể "nghe ra" đúng từ nhờ đoán theo ngữ cảnh dù bạn phát âm chưa chuẩn, và cũng có thể nghe sai một từ bạn đọc đúng chỉ vì từ đó hiếm.
Cách thứ hai: chấm từng âm
Máy biết trước câu bạn sẽ đọc, nên nó biết chuỗi âm cần có. Nó căn từng đoạn giọng của bạn với từng âm dự kiến, rồi chấm xem đoạn đó giống âm mẫu tới mức nào, dựa trên một mô hình đã học từ rất nhiều giờ ghi âm người bản xứ. Cách này cho kết quả chi tiết tới từng âm, ví dụ chỉ ra rằng chữ "think" của bạn có âm đầu nghe giống /s/ hơn là /θ/.
Điểm quan trọng: cả hai cách đều cần biết trước bạn định nói gì. Vì vậy chấm phát âm chính xác nhất là ở bài đọc theo câu cho sẵn. Khi bạn nói tự do, máy phải đoán bạn định nói gì trước khi chấm, và kết quả thô hơn nhiều.
Những lỗi máy bắt rất tốt
- Thiếu âm cuối. Đọc "worked" thành "work", "cats" thành "cat". Đây là lỗi kinh điển của người Việt và máy bắt gần như chính xác, vì một âm có hoặc không có là thứ dễ đo nhất.
- Nhầm cặp âm gần nhau. /i:/ và /ɪ/ trong "sheep" và "ship", /θ/ và /s/ trong "think" và "sink", /l/ và /n/ ở một số người miền Bắc.
- Bỏ sót hoặc đọc thừa từ. Bỏ mạo từ "the", "a", đọc thừa một từ không có trong câu.
- Âm bị thay hẳn bằng âm tiếng Việt. Đọc "th" trong "think" thành "th" bật hơi của tiếng Việt, hay đọc "v" của tiếng Đức theo kiểu tiếng Việt trong khi chữ v tiếng Đức thường đọc như /f/.
Với những lỗi này, máy là thầy kiên nhẫn: bạn đọc một từ ba mươi lần cũng không ai mệt.
Những thứ máy hay bỏ sót
- Ngữ điệu và trọng âm câu. Một câu hỏi đọc đều đều như câu kể, hay nhấn nhầm vào từ không quan trọng, vẫn có thể đạt điểm cao nếu từng âm đúng. Người nghe thật thì cảm nhận ngay câu nói thiếu tự nhiên.
- Nhịp nói. Đọc từng từ rời rạc, mỗi từ một nhịp như tiếng Việt, nhiều máy vẫn chấm khá. Nhưng tiếng Anh hay tiếng Đức có nhịp nhấn và lướt, đọc đều từng từ nghe như robot.
- Thanh điệu ở một số ứng dụng. Với tiếng Trung, tiếng Thái hay tiếng Việt, không phải ứng dụng nào cũng chấm riêng thanh. Có máy chỉ xem phụ âm và nguyên âm có đúng không, nên bạn đọc sai thanh vẫn được điểm cao. Hãy kiểm tra xem ứng dụng có đánh dấu riêng lỗi thanh không.
- Mức độ người thật hiểu được. Máy đo khoảng cách so với giọng mẫu, không đo việc người khác có hiểu bạn không. Một giọng có âm sắc Việt rõ nhưng ai nghe cũng hiểu có thể bị chấm thấp hơn một giọng "đúng từng âm" nhưng ngắc ngứ.
Vì sao điểm nhảy lung tung
Phần lớn sự dao động của điểm số không đến từ miệng bạn, mà từ đường đi của âm thanh:
| Nguyên nhân | Chuyện gì xảy ra | Cách khắc phục |
|---|---|---|
| Bấm ghi âm rồi nói ngay | Âm đầu tiên bị cắt mất, máy chấm sai từ đầu | Bấm xong đợi nửa giây mới nói |
| Khoảng cách tới micro thay đổi | Lúc gần lúc xa, âm cuối nhỏ bị mất | Giữ điện thoại cố định hoặc dùng tai nghe có micro |
| Phòng có tiếng vọng hoặc tiếng ồn | Quạt, điều hoà, xe ngoài đường lẫn vào phụ âm xát /s/, /f/ | Luyện ở chỗ yên tĩnh, có rèm hoặc đồ vải |
| Đọc quá chậm, tách từng âm | Máy so với giọng mẫu nói tự nhiên nên thấy lệch | Đọc ở tốc độ nói chuyện bình thường |
| Giọng mẫu theo một vùng | Mô hình học chủ yếu một giọng, giọng khác bị trừ | Chọn giọng mẫu bạn muốn theo nếu ứng dụng cho chọn |
Vì vậy, đừng so điểm giữa hai lần luyện ở hai nơi khác nhau. Hãy luyện cùng một chỗ, cùng một thiết bị, và chỉ nhìn xu hướng sau nhiều ngày.
Cách dùng máy chấm cho đúng
- Đừng nhìn tổng điểm, hãy nhìn âm bị đánh dấu. Sau một tuần, ghi lại những âm bị đánh dấu sai nhiều nhất. Danh sách đó, thường chỉ ba bốn âm, chính là bản đồ phát âm của riêng bạn.
- Luyện riêng âm đó trước, rồi mới đưa vào câu. Âm /θ/ bị đánh dấu thì tập riêng "think, thank, three", rồi mới quay lại câu dài.
- Kết hợp với tai của chính bạn. Nghe lại bản ghi của mình song song với giọng mẫu. Máy bắt âm sai, còn tai bạn bắt ngữ điệu và nhịp mà máy bỏ qua.
- Thỉnh thoảng nhờ người thật nghe. Một người bản xứ hoặc một giáo viên nghe hai phút có thể chỉ ra thứ máy không bao giờ nói: "câu này nghe như bạn đang giận".
Phần đọc theo mẫu trên Ngôn Ngữ chấm theo từng âm trong câu cho sẵn, cách chấm chính xác nhất nói ở trên. Khi đã ổn ở mức câu, chuyển sang phần luyện nói để tập nói tự do và tự nghe lại.
Những điều không cần làm
- Không cần đuổi theo điểm tuyệt đối. Ngay cả người bản xứ đọc vào máy cũng hiếm khi được điểm tối đa ở mọi câu. Từ một mức khá trở lên, thêm vài điểm không còn nói lên nhiều.
- Không cần đổi giọng để chiều máy. Nếu máy chỉ chấm theo giọng Mỹ mà bạn muốn nói giọng Anh, điểm thấp hơn một chút không có nghĩa là bạn sai.
- Không cần đọc chậm và gằn từng âm. Cách đó có thể làm vài âm rõ hơn, nhưng làm hỏng nhịp, và khi nói thật bạn cũng không nói như vậy.
Câu hỏi thường gặp
Ứng dụng chấm phát âm có chính xác không?
Khá chính xác với lỗi từng âm như thiếu âm cuối hay nhầm cặp âm gần nhau, nhất là khi đọc câu cho sẵn. Kém chính xác hơn với ngữ điệu, nhịp nói và việc người thật có hiểu bạn không.
Vì sao đọc cùng một câu mà điểm mỗi lần một khác?
Thường do điều kiện thu âm: bấm ghi rồi nói ngay làm mất âm đầu, khoảng cách tới micro thay đổi, phòng ồn hoặc có tiếng vọng. Luyện cùng một chỗ và cùng thiết bị thì điểm ổn định hơn nhiều.
Máy có chấm được thanh điệu tiếng Trung không?
Tuỳ ứng dụng. Có ứng dụng đánh dấu riêng lỗi thanh, có ứng dụng chỉ xét phụ âm và nguyên âm. Hãy thử cố ý đọc sai thanh một từ xem máy có bắt được không.
Có nên tin điểm phát âm để biết mình nói tốt hay chưa?
Chỉ nên xem nó là một chỉ báo. Hãy theo dõi âm nào bị đánh dấu nhiều lần và xu hướng điểm sau nhiều ngày, rồi kết hợp với việc tự nghe lại và thỉnh thoảng nhờ người thật góp ý.
