Người Việt gặp nhau ngoài ngõ hỏi "Đi đâu đấy?", "Ăn cơm chưa?", và chẳng ai chờ một lịch trình cụ thể hay thực đơn bữa trưa. Câu đáp "Đi đằng này tí", "Ăn rồi, bác ạ" là đủ. Đó là những câu chào khoác áo câu hỏi, ngôn ngữ học gọi là lời nói xã giao: mục đích là ghi nhận sự có mặt của nhau, không phải trao đổi thông tin. Ngôn ngữ nào cũng có loại câu này, nhưng mỗi nơi chọn một câu khác nhau, và người học ngoại ngữ hay vấp ở hai chiều: trả lời thật một câu không cần trả lời thật, hoặc dùng một câu nghe như câu chào ở nước mình mà sang nước khác lại thành câu hỏi riêng tư.
Tiếng Anh: How are you không cần bản báo cáo sức khoẻ
Ở Mỹ, nhân viên thu ngân, đồng nghiệp đi ngang hành lang, người lạ trong thang máy đều có thể hỏi How are you? hay How's it going?. Câu đáp tự nhiên là ngắn và hỏi lại: Good, thanks. You?, Not bad, how about you?. Kể chuyện mất ngủ, đau lưng với người thu ngân là sai loại câu, dù hoàn toàn đúng ngữ pháp.
Câu học thuộc từ sách giáo khoa I'm fine, thank you, and you? không sai, nhưng đọc liền một hơi theo đúng thứ tự đó nghe như bài thuộc lòng. Đổi nhẹ thành Pretty good, thanks! là đủ tự nhiên. Với What's up?, câu đáp thường là Not much hoặc kể một việc nhỏ đang làm, chứ không phải The sky.
Ở Anh, You alright? là câu chào phổ biến, nhất là ở nhiều vùng ngoài London. Người mới sang hay giật mình vì tưởng mình trông có vẻ không ổn. Đáp Yeah, good, you? là xong.
Chiều ngược lại: đừng dịch "Đi đâu đấy?"
Hỏi đồng nghiệp người Mỹ hay người Đức Where are you going? lúc gặp ở hành lang, họ có thể thấy như bị kiểm tra. Hỏi Have you eaten? với người phương Tây, nhiều người sẽ hiểu là bạn đang mời đi ăn. Câu xã giao của tiếng Việt khi dịch ra tiếng Anh thì mất tính xã giao, chỉ còn lại nội dung câu hỏi.
Tiếng Trung và tiếng Hàn: chuyện cơm nước
Tiếng Trung có 吃了吗？ (chī le ma, ăn chưa?), câu chào quen thuộc nhất là với người lớn tuổi ở miền Bắc Trung Quốc. Câu đáp chuẩn là 吃了，你呢？ (ăn rồi, còn anh?), kể cả khi chưa ăn, vì không ai thật sự hỏi. Ở thành phố hiện nay giới trẻ ít dùng câu này hơn, nhưng nghe thì nên hiểu. Còn 你好 mà người học dùng cho mọi tình huống thật ra thiên về người lạ, lần đầu gặp; bạn bè quen thường gọi tên hoặc chào bằng những câu nhẹ hơn. Câu 去哪儿啊？ (đi đâu đấy?) cũng có trong tiếng Trung, đúng như tiếng Việt.
Tiếng Hàn có 밥 먹었어요? và dạng kính trọng 식사하셨어요? cho người lớn tuổi, cấp trên. Đáp 네, 먹었어요 là đủ. Gặp lại người quen lâu ngày thì dùng 잘 지냈어요? (dạo này ổn chứ?). 안녕하세요 thì dùng được gần như mọi lúc, mọi nơi, là câu an toàn nhất.
Người Việt có lợi thế lớn ở đây: cả ba nước cùng coi chuyện cơm nước là câu chào, nên ta không phản ứng sai khi nghe. Cái cần nhớ chỉ là đừng mang câu đó sang tiếng Anh.
Tiếng Nhật: お元気ですか không phải câu chào hằng ngày
Đây là lỗi hay gặp nhất của người mới học tiếng Nhật. Giáo trình dạy お元気ですか (anh có khoẻ không?) ở những bài đầu, người học dùng nó mỗi sáng với đồng nghiệp. Với người Nhật, câu này chỉ dùng khi lâu rồi mới gặp lại, kiểu "dạo này anh vẫn khoẻ chứ". Hỏi nó mỗi ngày nghe như bạn nghĩ họ vừa ốm dậy.
Câu chào hằng ngày thật sự là:
- おはようございます buổi sáng; ở nhiều chỗ làm, câu này dùng cả khi bắt đầu ca chiều hay ca tối.
- お疲れ様です ở công sở: vừa là lời chào khi gặp nhau trong ngày, vừa là lời chào khi ra về.
- Câu về thời tiết: 暑いですね, いい天気ですね. Đáp lại bằng そうですね là đúng chuẩn, không cần nhận xét thêm.
こんにちは cũng là câu chào ban ngày, nhưng giữa đồng nghiệp trong cùng công ty lại ít dùng hơn người học nghĩ. Ở vùng Kansai còn có cặp chào kinh điển giữa người buôn bán: 儲かりまっか (làm ăn có lời không?) và câu đáp ぼちぼちでんな (cũng tàm tạm). Không ai báo doanh thu thật, đó chỉ là câu chào.
Tiếng Thái: đi đâu về đấy
Tiếng Thái có hai câu chào giống tiếng Việt đến mức buồn cười: ไปไหนมา (pai nǎi maa, đi đâu về đấy?) và กินข้าวหรือยัง (kin khâao rʉ̌ʉ yang, ăn cơm chưa?). Câu đáp mơ hồ ไปธุระมา (pai thúrá maa, đi có chút việc) là đủ lịch sự. Người Việt sang Thái thường thấy những câu này rất ấm áp, trong khi người phương Tây lại thấy tò mò quá mức.
Tiếng Pháp, Đức, Nga: lời chào đi kèm luật
Pháp: không nói Bonjour là thất lễ
Ở Pháp, bước vào tiệm bánh, hiệu thuốc, cửa hàng nhỏ mà không nói Bonjour (hoặc Bonsoir buổi tối) trước khi hỏi gì là thiếu lịch sự rõ rệt, và người bán có thể lạnh nhạt suốt phần còn lại. Câu hỏi Ça va ? giữa người quen thì được đáp lại bằng Ça va, et toi ?, gần như một câu chào đáp câu chào.
Đức và Nga: câu hỏi thăm là câu hỏi thật
Tiếng Đức Wie geht's? và tiếng Nga Как дела? (kak dela?) không hoạt động như How are you của Mỹ. Người ta thường chỉ hỏi người mình quen biết, và người được hỏi có thể trả lời thật: dạo này bận, con ốm, công việc mệt. Hỏi người lạ hay nhân viên cửa hàng câu này nghe khá lạ. Với người lạ, chỉ cần chào: Guten Tag, Здравствуйте (zdravstvuyte).
Bảng tóm tắt: câu chào dạng câu hỏi và cách đáp
| Tiếng | Câu chào | Đáp tự nhiên | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Anh (Mỹ) | How are you? | Good, thanks. You? | Không kể chuyện thật với người lạ |
| Anh (Anh) | You alright? | Yeah, good, you? | Không phải hỏi bạn có sao không |
| Trung | 吃了吗？ | 吃了，你呢？ | Đáp "ăn rồi" dù chưa ăn |
| Hàn | 밥 먹었어요? | 네, 먹었어요 | Dùng 식사하셨어요 với người lớn |
| Nhật | 暑いですね | そうですね | お元気ですか chỉ khi lâu mới gặp |
| Thái | ไปไหนมา | ไปธุระมา | Không cần nói đi đâu thật |
| Đức | Wie geht's? | Câu trả lời thật, ngắn | Chỉ hỏi người quen |
Luyện cho thành phản xạ
Câu chào là nơi phản xạ quan trọng hơn kiến thức: bạn chỉ có nửa giây để đáp. Cách luyện tốt nhất là chọn một câu đáp cố định cho mỗi câu chào phổ biến của thứ tiếng bạn học, nói to vài lần mỗi ngày, và dùng nó ngay khi có dịp. Các bài học trên Ngôn Ngữ đặt câu chào trong hội thoại đúng hoàn cảnh; muốn tập đáp nhanh, thử phần luyện nói với các tình huống gặp gỡ ngắn.
Câu hỏi thường gặp
Trả lời How are you thế nào cho tự nhiên?
Ngắn và hỏi lại: Good, thanks. You? hoặc Not bad, how about you? Với người lạ hay nhân viên cửa hàng, không cần kể tình trạng thật.
Người Trung Quốc hỏi 吃了吗 thì đáp thế nào?
Đáp 吃了，你呢？ (ăn rồi, còn anh?) là đủ, kể cả khi chưa ăn. Đây là câu chào chứ không phải lời mời hay câu hỏi thật.
Có nên nói お元気ですか mỗi ngày với đồng nghiệp Nhật không?
Không nên. Câu này dùng khi lâu rồi mới gặp lại. Hằng ngày ở công sở, dùng おはようございます buổi sáng và お疲れ様です khi gặp hoặc khi ra về.
Vì sao ở Pháp phải nói Bonjour khi vào cửa hàng?
Ở Pháp, chào người bán trước khi hỏi gì là phép lịch sự cơ bản. Bỏ qua lời chào bị xem là thô lỗ, dù câu hỏi sau đó rất lễ phép.
Hỏi người nước ngoài ăn cơm chưa có được không?
Với người Trung, Hàn, Thái thì đó là câu chào quen thuộc. Với người phương Tây, Have you eaten? dễ bị hiểu thành lời mời đi ăn, nên chào bằng Hi hoặc How are you thì hơn.
